ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Մհեր Մելքոնյանը գրում է․
Հայաստանի տարածքային զարգացման քաղաքականության հաջողությունը կամ ձախողումը մեծապես կախված է մարզային համայնքների կենսունակությունից։ Եթե մարզերը զարգանում են, ապա զարգանում է պետությունը։ Եթե մարզերը դատարկվում են, թուլանում են տնտեսապես և կորցնում են մարդկային ներուժը, ապա նույնիսկ մայրաքաղաքում արձանագրվող տնտեսական ցուցանիշները չեն կարող ապահովել երկրի կայուն զարգացումը։ Այս համատեքստում Արթիկ խոշորացված համայնքը առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Այն ոչ միայն Շիրակի մարզի խոշոր վարչատարածքային միավորներից է, այլև պատմականորեն եղել է Հայաստանի արդյունաբերական, արտադրական և գյուղատնտեսական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Արթիկը խորհրդանշում է այն ներուժը, որը կարող էր դառնալ Հայաստանի մարզային զարգացման հաջողված մոդել, սակայն միաժամանակ արտացոլում է այն համակարգային խնդիրները, որոնք տարիներ շարունակ խոչընդոտել են համայնքի լիարժեք առաջընթացը։ Այսօր Արթիկի առջև ծառացած մարտահրավերները միայն տեղական նշանակության խնդիրներ չեն։ Դրանք վերաբերում են Հայաստանի տարածքային քաղաքականության արդյունավետությանը, տեղական ինքնակառավարման համակարգի կարողություններին, պետական և համայնքային կառավարման որակին, ինչպես նաև երկրի սոցիալ-տնտեսական ապագային։
Խոշորացման բարեփոխումը․ ակնկալիքներ և իրականություն:
Տեղական ինքնակառավարման համակարգի խոշորացման գաղափարը հիմնված էր մի պարզ տրամաբանության վրա․ փոքր համայնքները հաճախ չունեն բավարար ֆինանսական, վարչական և մասնագիտական ռեսուրսներ սեփական խնդիրները լուծելու համար, մինչդեռ խոշորացված համայնքները կարող են ավելի արդյունավետ կառավարել ռեսուրսները և իրականացնել ավելի լայնածավալ ծրագրեր։ Տեսականորեն այս մոտեցումը հիմնավորված էր։ Սակայն գործնականում պարզվեց, որ համայնքների միավորումը դեռևս չի նշանակում արդյունավետ կառավարման ձևավորում։ Արթիկի դեպքում ևս ակնհայտ դարձավ, որ վարչական սահմանների ընդլայնումը չի կարող փոխարինել կառավարման որակին։ Համայնքի կազմում ընդգրկված տասնյակ բնակավայրեր շարունակում են բախվել տարբեր սոցիալական, տնտեսական և ենթակառուցվածքային խնդիրների։ Ավելին, խոշորացված համայնքի ներսում հաճախ առաջանում է զարգացման անհամաչափություն։ Կենտրոնական բնակավայրն ավելի մեծ ուշադրություն է ստանում, մինչդեռ հեռավոր գյուղերը շարունակում են ապրել նույն խնդիրներով, ինչ խոշորացումից առաջ։ Սա լուրջ մարտահրավեր է, քանի որ խոշորացման հիմնական նպատակներից մեկը հենց տարածքային համաչափ զարգացումն էր։
Կառավարման ճգնաժամը որպես զարգացման գլխավոր խոչընդոտ:
Արթիկի առջև կանգնած ամենակարևոր խնդիրը ֆինանսների կամ ռեսուրսների բացակայությունը չէ։ Հիմնական խնդիրը կառավարման արդյունավետության հարցն է։
21-րդ դարում համայնքները մրցում են ներդրումների, մարդկային կապիտալի, բիզնես նախաձեռնությունների և պետական ծրագրերի համար։ Այդ մրցակցությունում հաջողում են ոչ թե ամենահարուստ, այլ ամենալավ կառավարվող համայնքները։ Արթիկի զարգացման քաղաքականության հիմնական թերություններից մեկը երկարաժամկետ ռազմավարական պլանավորման պակասն է։ Հաճախ համայնքային կառավարումը սահմանափակվում է ընթացիկ խնդիրների լուծմամբ՝ ճանապարհների մասնակի վերանորոգում, լուսավորության ընդլայնում, առանձին սոցիալական ծրագրերի իրականացում։ Թեև դրանք կարևոր են, սակայն չեն կարող փոխարինել զարգացման ամբողջական ռազմավարությանը։
Ժամանակակից համայնքը պետք է ունենա հստակ պատասխաններ հետևյալ հարցերին.
-Ո՞րն է համայնքի տնտեսական մասնագիտացումը։
-Ո՞ր ոլորտներն են ապահովելու տնտեսական աճը։
-Ինչպե՞ս պետք է ավելանան ներդրումները։
-Ինչպե՞ս պետք է ստեղծվեն նոր աշխատատեղեր։
-Ինչպե՞ս պետք է կասեցվի բնակչության արտահոսքը։
-Ինչպե՞ս պետք է զարգանան գյուղական բնակավայրերը։
Առանց այս հարցերի պատասխանների անհնար է խոսել կայուն զարգացման մասին։
Տնտեսական ներուժը․ չիրացված հնարավորությունների պատմություն:
Արթիկի տնտեսական պատմությունը կարող էր դառնալ Հայաստանի մարզային զարգացման հաջողության օրինակ։ Տասնամյակներ շարունակ Արթիկը եղել է հանրապետության շինանյութերի արտադրության կարևորագույն կենտրոններից մեկը։ Արթիկի տուֆը ձևավորել է հայկական քաղաքաշինական դիմագիծը, իսկ համայնքի արդյունաբերական ձեռնարկությունները հազարավոր աշխատատեղեր են ապահովել։ Սակայն անկախությունից հետո արդյունաբերության անկումը ծանր հարված հասցրեց համայնքին։ Փակվեցին արտադրություններ, կրճատվեցին աշխատատեղերը, նվազեցին ներդրումները։ Տնտեսության կառուցվածքը դարձավ ավելի խոցելի, իսկ բնակչության մի զգալի հատված ստիպված եղավ աշխատանք փնտրել արտերկրում։ Այսօր էլ Արթիկի տնտեսական ներուժը լիարժեք օգտագործված չէ։
Համայնքն ունի մի շարք մրցակցային առավելություններ.
Արդյունաբերություն
Շինարարական քարերի արդյունահանումն ու վերամշակումը շարունակում են մնալ կարևոր ուղղություն։ Սակայն անհրաժեշտ է անցում կատարել հումքային տնտեսությունից դեպի ավելացված արժեք ստեղծող արտադրություն։
Գյուղատնտեսություն
Համայնքն ունի գյուղատնտեսական լուրջ ավանդույթներ, սակայն ոլորտը շարունակում է մնալ ցածր արտադրողականության մակարդակում։ Ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրումը, կոոպերացիայի զարգացումը և վերամշակող արդյունաբերության ստեղծումը կարող են էապես փոխել իրավիճակը։
Վերականգնվող էներգետիկա
Արևային էներգետիկայի զարգացման մեծ ներուժը կարող է դառնալ համայնքի տնտեսական աճի նոր շարժիչ։
Փոքր և միջին բիզնես
Տնտեսական կայուն զարգացումը հնարավոր չէ միայն խոշոր ներդրումների միջոցով։ Անհրաժեշտ է ստեղծել միջավայր, որտեղ տեղական ձեռնարկատերերը կկարողանան զարգացնել սեփական բիզնեսը։
Ժողովրդագրական անկումը՝ ազգային անվտանգության խնդիր:
Արթիկի զարգացման մասին խոսելիս հնարավոր չէ անտեսել ժողովրդագրական իրավիճակը։
Տարիներ շարունակ համայնքը կորցրել է իր բնակչության մի մասը։ Հատկապես մտահոգիչ է երիտասարդների արտահոսքը։ Երբ համայնքը կորցնում է երիտասարդներին, այն կորցնում է ոչ միայն աշխատուժ, այլև իր զարգացման ներուժը, ստեղծարար միտքը և ապագայի նկատմամբ վստահությունը։ Այսօր բազմաթիվ ընտանիքներ իրենց ապագան այլևս չեն կապում համայնքի հետ։ Սա միայն սոցիալական խնդիր չէ։ Սա նաև տնտեսական և նույնիսկ ազգային անվտանգության խնդիր է։ Եթե մարզային համայնքները շարունակեն դատարկվել, Հայաստանը կբախվի տարածքային անհամաչափ զարգացման, աշխատուժի պակասի և սոցիալական նոր ճգնաժամերի։
Ենթակառուցվածքային խնդիրները:
Արթիկի զարգացման հեռանկարները սերտորեն կապված են ենթակառուցվածքների վիճակի հետ։
Շատ բնակավայրերում դեռևս առկա են.
-ճանապարհային խնդիրներ,
-ոռոգման համակարգերի մաշվածություն,
-ջրամատակարարման խափանումներ,
-արտաքին լուսավորության թերություններ,
-թվային ենթակառուցվածքների սահմանափակումներ։
Ժամանակակից ներդրողը նախ գնահատում է ենթակառուցվածքները, և միայն հետո՝ հարկային կամ վարչական պայմանները։ Ուստի ենթակառուցվածքների զարգացումը պետք է դիտարկվի ոչ թե որպես սոցիալական ծախս, այլ որպես տնտեսական ներդրում։
Մարդկային կապիտալը՝ Արթիկի գլխավոր ռեսուրսը:
Արթիկի ամենամեծ հարստությունը նրա մարդիկ են։
Չնայած տնտեսական դժվարություններին, համայնքը շարունակում է ունենալ բարձր կրթական և մասնագիտական ներուժ ունեցող քաղաքացիներ։ Սակայն համայնքի զարգացման քաղաքականությունը պետք է կենտրոնանա մարդկանց վրա։
Անհրաժեշտ է.
-խթանել երիտասարդ ձեռնարկատիրությունը,
-աջակցել նորարարական ծրագրերին,
-զարգացնել մասնագիտական կրթությունը,
-ձևավորել համագործակցություն բիզնեսի և կրթական հաստատությունների միջև,
-ստեղծել երիտասարդների ինքնադրսևորման հնարավորություններ։
Մարդկային կապիտալի պահպանումը պետք է դառնա համայնքային քաղաքականության առանցքային ուղղությունը։
Նոր զարգացման մոդելի անհրաժեշտությունը:
Արթիկին անհրաժեշտ է ոչ թե առանձին ծրագրերի շարք, այլ զարգացման ամբողջական նոր հայեցակարգ։
Այդ հայեցակարգը պետք է հիմնված լինի հետևյալ սկզբունքների վրա.
-ռազմավարական կառավարում,
-ներդրումային ակտիվ քաղաքականություն,
-արդյունաբերության վերակենդանացում,
-գյուղատնտեսության արդիականացում,
-մարդկային կապիտալի զարգացում,
-համայնքային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարում,
-թվային տեխնոլոգիաների ներդրում,
-թափանցիկ և հաշվետու կառավարում։
Միայն այս դեպքում հնարավոր կլինի ձևավորել ժամանակակից և մրցունակ համայնք։
Արթիկ խոշորացված համայնքն այսօր գտնվում է կարևոր ընտրության առաջ։ Այն կարող է շարունակել ապրել ընթացիկ խնդիրների կառավարման տրամաբանությամբ՝ փորձելով պարզապես պահպանել առկա վիճակը։ Սակայն այդ ճանապարհը երկարաժամկետ հեռանկարում նշանակում է տնտեսական լճացում, բնակչության շարունակական արտահոսք և զարգացման հնարավորությունների կորուստ։ Մյուս ճանապարհը ռազմավարական վերափոխումն է՝ հիմնված ժամանակակից կառավարման, տնտեսական նախաձեռնողականության և հստակ զարգացման տեսլականի վրա։
Արթիկն ունի այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է հաջողության համար՝ բնական ռեսուրսներ, արդյունաբերական ավանդույթներ, գյուղատնտեսական ներուժ և, ամենակարևորը, աշխատասեր ու ստեղծարար մարդիկ։ Սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ ռեսուրսներն ինքնին չեն ստեղծում զարգացում։ Զարգացումը ստեղծվում է քաղաքական կամքով, կառավարման որակով և ապագայի հանդեպ պատասխանատվությամբ։
Արթիկի ապագան կախված է նրանից, թե արդյոք համայնքային և պետական կառավարման համակարգերը կկարողանա՞ն ձևավորել զարգացման նոր օրակարգ, որը կվերածի համայնքի ներուժը իրական տնտեսական և սոցիալական արդյունքի։ Հակառակ դեպքում Արթիկը, ինչպես Հայաստանի բազմաթիվ այլ համայնքներ, կշարունակի մնալ չիրացված հնարավորությունների խորհրդանիշ։ Իսկ դա արդեն ոչ միայն համայնքի, այլ ամբողջ Հայաստանի զարգացման քաղաքականության ձախողման ցուցանիշ կլինի։
