Շիրակի մարզի անասնապահության ոլորտում այսօր կուտակված խնդիրներն այլևս չեն կարող դիտարկվել որպես առանձին տնտեսավարողների կամ համայնքների ներքին մարտահրավերներ։

Այս խնդրին ես բազմիցս անդրադարձել եմ՝ հրապարակային ելույթներում՝ շարունակաբար բարձրաձայնելով այն համակարգային վտանգները, որոնք անտեսվելու դեպքում կարող են բերել ծանր սոցիալ-տնտեսական հետևանքների։ Ավելին, բազմիցս առաջարկել եմ կազմակերպել մասնագիտական լսումներ և քննարկումներ՝ ոլորտի իրական պատկերը համակողմանի գնահատելու, պատասխանատու կառույցների հաշվետվողականությունը բարձրացնելու և հրատապ լուծումների ճանապարհային քարտեզ մշակելու նպատակով։ Սակայն ակնհայտ է, որ խնդրի հրատապությանը համարժեք արձագանք մինչ օրս չի ձևավորվել։

Շիրակը միշտ եղել է հանրապետության անասնապահության առանցքային հենասյուներից մեկը՝ ապահովելով մսի, կաթի և կաթնամթերքի արտադրության զգալի ծավալներ։ Սակայն վերջին տարիներին ոլորտը բախվում է խորացող համակարգային խնդիրների՝ կերի թանկացում, արոտավայրերի ոչ արդյունավետ կառավարում, անասնաբուժական ծառայությունների թերություններ, արտադրության ինքնարժեքի աճ, իրացման շուկաների անկայունություն և պետական աջակցության ոչ բավարար հասցեականություն։ Այս ամենը վտանգում է ոչ միայն գյուղացու սոցիալական կայունությունը, այլև երկրի ներքին պարենային ապահովվածությունը։

Այսօր, երբ աշխարհում սննդային անվտանգության հարցը դարձել է ազգային անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը, Շիրակի մարզի անասնապահական խնդիրների լուծումը պահանջում է հրատապ, համակարգային և պետականամետ մոտեցում։ Ոլորտի առողջացումն ու զարգացումը այլընտրանք չունեն, քանի որ խոսքը միայն գյուղատնտեսության մասին չէ․ խոսքը մեր պետության ինքնաբավության, գյուղացու արժանապատիվ աշխատանքի և Հայաստանի ռազմավարական դիմակայունության մասին։

Անասնապահության ոլորտում արձանագրված անկումը պահանջում է ոչ թե առանձին միջոցառումներ, այլ պետական քաղաքականության արմատական վերանայում՝ հստակ ինստիտուցիոնալ, ֆինանսական և իրավական լուծումներով։ Ստորև ներկայացվում է համապարփակ, երկարաժամկետ և գործնական առաջարկների փաթեթ․

1. Պետական քաղաքականության վերաձևակերպում՝ որպես ռազմավարական ճյուղ

Անասնապահությունը պետք է ճանաչվի ոչ միայն գյուղատնտեսական, այլև պարենային անվտանգության հիմնասյուն։

Օրենսդրորեն ամրագրել ոլորտի առաջնահերթ կարգավիճակը:

Ստեղծել առանձին պետական ծրագիր՝ «Անասնապահության վերականգնում 2026–2035» հստակ թիրախներով:

Սահմանել նվազագույն ընդունելի գլխաքանակի շեմեր՝ ըստ մարզերի:

2. Արտադրության ամբողջ շղթայի պետական կարգավորում (արժեշղթայի մոտեցում)

Խնդիրը միայն արտադրությունը չէ, այլ ամբողջ շղթան՝ կեր → արտադրություն → մթերում → վերամշակում → իրացում։

Պետական մասնակցություն մթերման շուկային՝ որպես երաշխավորված գնորդ:

Մսի և կաթի նվազագույն երաշխավորված գների մեխանիզմ:

Վերամշակող արդյունաբերության խթանում՝ հարկային արտոնություններով:

3. Գյուղատնտեսական ապահովագրության պարտադիր համակարգ

Ռիսկերը բարձր են, և առանց ապահովագրության գյուղացին մնում է խոցելի։

Պարտադիր, բայց սուբսիդավորվող ապահովագրություն՝ կենդանիների անկման, հիվանդությունների և կլիմայական ռիսկերի դեմ:

4. Կերի շուկայի պետական վերահսկում և ռազմավարական պահուստներ

Կերի գների անկայունությունը ոլորտի հիմնական սպառնալիքներից է։

Ստեղծել պետական կերի պահուստային ֆոնդ:

Կերի արտադրության համար հատուկ սուբսիդիաներ և հարկային արտոնություններ:

Խոշոր կերարտադրական նախագծերի պետական համաֆինանսավորում:

5. Անասնաբուժական համակարգի ինստիտուցիոնալ բարեփոխում

Պետական անասնաբուժական ծառայության վերականգնում և ուժեղացում:

Կենդանիների պարտադիր նույնականացում և առողջական տվյալների միասնական բազա:

Հիվանդությունների կանխարգելման ազգային ծրագիր:

6. Սպանդանոցային և լոգիստիկ ենթակառուցվածքների զարգացում

Յուրաքանչյուր խոշոր համայնքային խմբի համար հասանելի սպանդանոց:

Սառնարանային տնտեսությունների և լոգիստիկ կենտրոնների ստեղծում:

Տրանսպորտային ծախսերի սուբսիդավորում հեռավոր գյուղերի համար:

7. Գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացում և կոոպերացիայի պարտադիր խթանում

Փոքր և մասնատված տնտեսությունները չեն կարող լինել արդյունավետ։

Կոոպերատիվների ստեղծման իրավական և ֆինանսական խրախուսում:

Համատեղ տեխնիկայի և արտադրական ռեսուրսների օգտագործում:

Խոշոր տնտեսությունների ձևավորման պետական ծրագրեր:

8. Ֆինանսական հասանելիություն և ներդրումային քաղաքականություն

Զրոյական կամ շատ ցածր տոկոսադրույքով երկարաժամկետ վարկեր:

Ներդրումային հիմնադրամ՝ անասնապահության համար:

Սփյուռքի ներդրումների ներգրավման հատուկ մեխանիզմներ:

9. Տվյալահեն կառավարում և վերահսկողություն

Թվայնացված հաշվառման համակարգ՝ իրական ժամանակում տվյալների հավաքագրմամբ:

Արհեստական բանականության հիմքով կանխատեսումներ՝ շուկայի և արտադրության համար:

Պետական ծրագրերի արդյունավետության հրապարակային գնահատում:

10. Մարդկային կապիտալի զարգացում

Անասնապահության ապագան կախված է մասնագետներից։ Պետք է արդիականացնել գյուղատնտեսական կրթությունը, իրականացնել շարունակական վերապատրաստումներ և երիտասարդների համար ստեղծել ներգրավման խթանիչ ծրագրեր՝ բնակարանային և հարկային արտոնություններով։

Եթե այսօր չձևավորվի հստակ, համարձակ և երկարաժամկետ պետական քաղաքականություն, ապա Շիրակի մարզում անասնապահության անկումը կարող է դառնալ անդառնալի։

Խնդիրը դարձել է սոցիալ-տնտեսական կայունության, տարածքային համաչափ զարգացման և ազգային անվտանգության հարց։

Պետությունը պետք է դադարի արձագանքել միայն հետևանքներին և սկսի կառավարել պատճառները։ Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի ոչ թե պարզապես պահպանել ոլորտը, այլ վերակենդանացնել Շիրակի անասնապահությունը՝ այն դարձնելով մրցունակ, արդյունավետ և Հայաստանի պարենային ինքնաբավության ամուր հենասյուն։